Łupki to granicząca z miastem Pisz wieś położona na północny-wschód od niego na brzegu jeziora Roś.

Spośród ciekawych obiektów godnych obejrzenia, jak np. szkoły i kilku budynków, uwagę turysty przejeżdżającego przez tę malowniczą miejscowość przyciąga kompleks dworsko – parkowy. On właśnie sprawia, że historia wsi Łupki budzi zainteresowanie.

W „Pałacach i dworach dawnych Prus Wschodnich” (Olsztyn 2001) Małgorzata Jackiewicz – Garniec i Mirosław Garniec piszą:

Z dawnego założenia zachował się duży dwór i park oraz pozostałości zabudowań gospodarczych (m.in. gorzelnia), świadczące o ich pierwotnych imponujących rozmiarach i interesującej formie architektonicznej (np. spichlerz). Park jest zadbany, zachowały się liczne okazy starodrzewu (dęby, kasztanowce, lipy), aleja grabowa i częściowo zasypany dawny parkowy staw. Duży dwór pochodzi z połowy XVIII w., był przebudowywany i powiększony z XIX i XX w. Elewacją frontową zwrócony w kierunku jeziora. Założony na rzucie wydłużonego prostokąta, dwukondygnacyjny. Na osi głównego korpusu nieznaczny, obustronny ryzalit, z zachowanym detalem architektonicznym, od frontu poprzedzony szerokimi schodami i tarasem wspartym na trzech kolumnach. Po częściowym spaleniu w latach 90. został odbudowany i zaadoptowany na ośrodek szkolno- wychowawczy dla młodzieży.

Tyle o łupkowskim dworze możemy wyczytać w bardzo popularnym wydawnictwie sprzed lat kilkunastu. Jakie jednak były początki i historia tutejszego majątku, z którym wiążą się dzieje wsi?

Historia

Wieś powstała w ramach kolonizacji Wielkiej Puszczy. Wcześniej był to obszar Galindii. Łupki zostały założone w 1483r. jako wieś czynszowa nazwana Lupkenn lokowana przez komtura Erazma von Reitzensteina na prawie magdeburskim o powierzchni 10 łanów z obowiązkiem połowy służby zbrojnej. Według współczesnych opowieści snutych czasem przez osoby  „zorientowane”, na tutejszym cmentarzu kończyło się przejście podziemne prowadzące rzekomo z piskiego zamku. Raczej jednak należy ten wątek potraktować jako sympatyczną legendę, ale tylko legendę, choć dodającą nieco smaczku lokalnym dziejom.

Wśród pierwszych mieszkańców wymienia się niejakiego Łupka, od którego dobra miał nabyć Szymon Moelknecht i on właśnie uzyskał wspomniany wyżej przywilej lokacyjny. W połowie XVI w. ustanowiono tu folwark na 19 łanach, w zamian za co dotychczasowi mieszkańcy otrzymali rekompensatę w Guzkach (15,5 łana), gdzie folwark istniał wcześniej oraz 2 łany łąk, położonych przy granicy z wsiami Niedźwiedzie i Nitki, na prawie magdeburskim z obowiązkiem połowy służby zbrojnej (rycerskiej). Na majątku w Łupkach pracowali miejscowi chłopi, ale także okoliczni mieszkańcy obciążeni byli różnymi świadczeniami na rzecz folwarku (szarwark), np. karczmarz ze Szlagi (dzisiejsze Bemowo Piskie) miał obowiązek zwożenia przez 8 dni w roku zboża. Wiadomo też, że bodaj w początkach XVI w. wolny osadnik z Łupek otrzymał przywilej na posiadanie 30 barci w puszczy, które jednak po śmierci bartnika miały wrócić na własność Zakonu.

Ta gospodarcza służebność wobec władzy przebywającej na piskim zamku – polegająca m.in. na dostarczaniu żywności – nie ustała, gdy w 1525r. zakon został rozwiązany. Dwornik i mierniczy z Łupek urzędował na zamku. We wsi istniał młyn a co najmniej od XVI w. także dwór. Funkcję dwornika i mierniczego w Łukach pełnił komornik książęcy, urzędujący na zamku w Piszu.  W 1557r. okoliczni wolni skarżyli się na najnowszą budowę dworu i owczarni w Łupkach, co znaczy, że były tam w owym okresie prowadzone duże prace budowlane, poważnie obciążające miejscowych. Z kolei w XVII w., już po nadaniu Piszowi praw miejskich, niewątpliwym powodem do sporów było prawo wypędzania bydła i owiec z folwarku w Łupkach na miejskie pastwiska. To zapewne mogło być przyczyną skarg starosty von Finckensteina, który w 1732r. oskarżał zarządcę piskiego zamku Woltersa o zaniedbania. Bydło rozdeptywało wały a świnie ryły w ziemi. Zamiast chodzić wokół zamku samopas, zwierzęta powinny być trzymane w folwarkach w Łupkach lub Drygałach. Możemy się tylko domyślać, że było to skutkiem wypędzania zwierząt na pastwiska miejskie i niedopilnowania, przez co „lazły” na ziemne umocnienia.

8 lutego 1657r. podczas wojny polsko – szwedzkiej, gdy działania wojenne toczyły się przejściowo na terytorium Prus Książęcych, folwark został złupiony i zniszczony przez Tatarów hetmana Gosiewskiego, podobnie jak kilka innych okolicznych miejscowości oraz siedziba skarbnika piskiego. Co ciekawe, podobno mieszkańcy Pisza znacznie ucierpieli zarówno ze względu na te spustoszenia (choć samo miasto chronione przez solidne umocnienia nie było bezpośrednim celem ataku) jak i od własnej, pruskiej załogi.

Był to czas, gdy w Puszczy Piskiej nasilało się zjawisko zbójectwa. Nie ustało także w okresie wielkiej epidemii dżumy w latach 1709- 1711. W tym czasie na głównym placu wsi znajdowało się miejsce kaźni – szubienica dla schwytanych złoczyńców. W 1708r. powieszono tam trzech… strażników leśnych. Cała ich 13 –osobowa szajka zamordowała polskiego szlachcica i zgłosiła się po nagrodę, przyznawaną za eliminację rzekomego bandyty. Gdy wyszło na jaw, że ofiara była niewinna, strażników aresztowano, skazując na łamanie kołem. Dwóch bandziorów (w tym niejaki Rydelek, uważany później za zbójeckiego króla) uciekło, pozostałych zawiedziono w otoczeniu tłumu na plac straceń przy szubienicy w Łupkach. Obok wieziono jedenaście trumien. Po publicznym straceniu trzech uczestników rozboju, wobec pozostałych, być może uznanych za mniej winnych, ogłoszono akt łaski i skazano na wieloletnie ciężkie roboty.

Kolejne zmiany w dziejach Łupek przyniosło XIX stulecie. W 1819r. powstała szkoła, gdzie jedyny nauczyciel miał pod opieką aż… 10 uczniów.

Zmiany dotknęły także gospodarki. W regionie upowszechniła się uprawa ziemniaków, co było możliwe m.in. dzięki piaszczystym gruntom, znakomitym do uprawy tej właśnie rośliny. Do największych producentów ziemniaków należały w okolicy te majątki, które posiadały powierzchnie powyżej 250 ha. Do nich m.in. zaliczał się majątek w  Łupkach, obejmujący ok. 2000 ha. Część uzyskanych bulw ziemniaczanych przeznaczano na wykarmienie folwarcznej trzody, ale wybudowano tu również gorzelnię, która istniała jeszcze przed wybuchem II wojny światowej).

Po 1918r. majątek w Łupkach został podzielony i w ten sposób powstało osiedle. W 1925r. mieszkało w nim 395 mieszkańców, a w maju 1939r.  – 364 osoby.

Zabytki

– Okazały dwór z połowy XVIII w., przebudowany i rozbudowany na przełomie XIX i XX wieku. Dwór wybudowany został na planie prostokąta, jako budowla dwukondygnacyjna. Na osi elewacji wzdłużnych posiada obustronny ryzalit. Wejście od frontu poprzedzone jest szerokimi schodami i tarasem wspartym na trzech kolumnach. Po przeprowadzonym remoncie w związku z pożarem w latach dziewięćdziesiątych XX w. obiekt przeznaczony został na ośrodek szkolno-wychowawczy dla młodzieży.
– Zabudowania folwarczne m.in. budynek gorzelni i spichlerz.
– Zabytkowy park.

Współcześnie Łupki to ładna podmiejska osada o znacznym potencjale krajobrazowym. Można wypoczywać nad jeziorem. Podziwiać pracownię miejscowego rzeźbiarza Bronakowskiego. A ze starszych obiektów? Wydany w 1986r. informator „Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. Województwo suwalskie” wskazuje następujące obiekty:

a. dwór [dziś jest to Ośrodek Szkolno – Wychowawczy w Łupkach, bliżej omówiony w przytoczonym wcześniej cytacie z książki „Pałace i dwory…” – WB],

b. dom zarządcy, ob. dom mieszkalny (…) mur. szach [ulcowy], XIX/XX w.,

 c. gorzelnia  [przy pałacu, obecnie w posiadaniu prywatnym – WB],

d. budynek gospodarczy (…)mur. I poł. XIXw., e. park”.

Informacje pochodzą ze strony PiszKulturalnie.pl (artykuł autorstwa dr W. Brendy) oraz z serwisu Wikipedia.